Szamotuły śladami Czarnej Halszki

Pierwszy ciekawy budynek, jaki zobaczyliśmy w Szamotułach to siedziba Poczty Polskiej przy ul Dworcowej. Budynek powstał na przełomie XIX i XX wieku, a zbudowano go w stylu neogotyckim.

Na chwilę przystanęliśmy przy pomniku Wacława z Szamotuł, zwanego też Szamotulskim lub Szamotulczykiem. Ten żyjący w XVI wieku kompozytor i poeta nie tylko przez kilka lat piastował zaszczytny urząd nadwornego kompozytora króla Zygmunta Augusta, ale też uważany jest za jednego z najwybitniejszych polskich kompozytorów swojej epoki.

Na pobliskim skwerze zainstalowano sporo drewnianych rzeźb, powiązanych z legendami czy bajkami.

A skąd się w ogóle wzięła nazwa Szamotuły? Najstarsza wzmianka o tej miejscowości datowana jest na 1231 roku i użyto wówczas formy Samotuły. Spotkaliśmy dwie wersje, skąd pochodzi nazwa Szamotuły. Pierwsza wersja zakłada, że źródłem nazwy miejscowości jest nazwa rodowa od przezwiska Samotuł, druga wersja podaje, że to Sama, rzeka przepływająca przez Szamotuły, dała miejscowości nazwę.

Ewidentnie niedawno dołożono nowe rzeźby, nasze dzieciaki rozpoznały nawet niektórych bohaterów 🙂.

Ten pomnik przypomina postać kolejnego syna ziemi szamotulskiej, który zapisał się w historii Polski. Maksymilian Ciężki walczył w Powstaniu Wielkopolskim, ale najbardziej zasłużył się jako wykładowca na kursie dla kryptologów (Rejewskiego, Zygalskiego i Różyckiego), którzy kilka lat później złamali niemiecką Enigmę.

Tutaj ujawniły się różnice pokoleniowe 🙂. Mama i tata od razu rozpoznali te postacie, chłopacy nie mieli zielonego pojęcia, kto to.

Postacie Charlie Chaplina i Marylin Monroe, jak i widoczne na zdjęciu akcesoria związane są z szamotulskim kinem Halszka. Oznacza to, że mamy pierwszy ślad Halszki! Do Szamotuł podążyliśmy, aby rozwiązać quest pt. Śladami Czarnej Halszki. O samej Halszce jeszcze co nieco napiszemy.

I tak sobie niespiesznie idąc, dotarliśmy do rynku w Szamotułach. I jak niemal wszędzie, spotykaliśmy budynki ładne, ze zdobieniami, z historią (ten na zdjęciu powstał w 1905 roku), były też niegdyś ładne, ale obecnie mocno podniszczone i wymagające remontu, ale zdarzały się też i zupełnie brzydkie.

Od kiedy Szamotuły mają prawa miejskie? Nie wiadomo. Nie zachował się akt nadania miejscowości praw miejskich. Z dokumentów pośrednich wynika, że w 1383 roku Szamotuły były już miastem, ale istnieją poszlaki, że te prawa mogły być nadane kilkadziesiąt lat wcześniej.

Całkiem niedawno, bo jesienią 2022 roku ukończono rewitalizację płyty rynku. Inwestycja pochłonęła 9 mln zł i, jak to często bywa w takich przypadkach, wzbudziła u mieszkańców dość mieszane uczucia. Z jednej strony podnosi się argument, że jest ładniej niż wcześniej i uporządkowano ruch samochodowy, z drugiej strony krytykuje się nadmiar kostki i betonu, a za mało zieleni.

Niepozorny pomnik, a jaka historia! W 1725 roku Szamotuły nawiedziła wielka powódź, która spowodowała ogromne zniszczenia. Aby się to nie powtórzyło, mieszkańcy postawili pomnik św. Jana Nepomucena, który jest patronem tonących i opiekunem podczas powodzi. Nepomucen chyba skutecznie wypełniał swoje zadanie, aż do 1939 roku kiedy Niemcy pomnik zlikwidowali. Od 20 lat pojawiały się pomysły, by pomnik przywrócić i w końcu udało się to, dokładnie 17 marca 2023 roku. Dwa dni przed naszą wizytą w Szamotułach! 🙂. To się nazywa timing!

Nasz quest zaprowadził nas następnie do Bazyliki kolegiackiej pod wezwaniem Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa. Jest to gotycki kościół z 1431 roku, a zarazem jeden z najcenniejszych zabytków architektury gotyckiej w Wielkopolsce. Zarazem jest to najstarszy zabytek w Szamotułach.

W najbliższej okolicy bazyliki mieliśmy do rozwikłania kilka zagadek do naszego questu. O ile na rynku i w innych miejscach nie napotkaliśmy na poważniejsze problemy, tak przy bazylice było już trudniej.

Sytuacji nie ułatwiał fakt, że w bazylice akurat była msza, co zmuszało nas do pewnej ostrożności. Widoczna na zdjęciu brama wschodnia do bazyliki, wybudowana w latach 1884-90.

W 2008 roku do kościoła, wówczas jeszcze pod nazwą kolegiaty, przeniesiono relikwie jednego z głównych patronów Polski, św. Stanisława, a w 2014 roku kolegiata otrzymała godność bazyliki mniejszej.

Finałem naszego spaceru po Szamotułach był zamek Górków. Najstarszą częścią założenia zamkowego jest widoczna na zdjęciu Baszta Halszki. Powstała ona ok. 1450 roku, a po przebudowie w 1518 roku pełniła funkcje mieszkalne.

I tu jest dobre miejsce na historię o Halszce, czyli Elżbiecie z Ostroga. Żyła ona w XVI wieku, była córką księcia Ilii Ostrogskiego. Ojciec zmarł jeszcze przed narodzinami córki. Elżbieta odziedziczyła ogromny majątek, miała też niespotykaną urodę. Niestety, nie przyniosło jej to szczęścia. Najpierw porwał ją i zmusił do ślubu starosta żytomierski Dymitr Sanguszko, za co został skazany na śmierć. Następnie król Zygmunt August zdecydował, by Elżbietę wydać za wojewodę poznańskiego Łukasza Górkę. Ślub doszedł do skutku, ale Elżbieta uciekła od narzuconego jej męża i we lwowskim klasztorze wzięła ślub jeszcze z innym kniaziem.

Górka odebrał jednak Elżbietę siłą i umieścił ją właśnie w baszcie swojego zamku w Szamotułach. Halszka, jak ją zwaną, mieszkała w niej w 14 lat, a mogła opuszczać basztę tylko po to, aby udać się do kościoła i prosić o przebaczenie za swe uczynki.

Dopiero po śmierci swojego męża Halszka mogła opuścić swoje więzienie. Wróciła na Ruś, jednak nadal nie było jej dane zaznać szczęścia. Popadła w depresję i w wieku 43 lat zmarła.

W baszcie Halszki urządzono wystawę poświęconą Szamotułom.

Na jednym z poziomów baszty urządzono "mieszkanie" Halszki. Nie mogło zabraknąć samej Halszki. Ciekawostką jest to, że jej suknię wykonano z resztek taśmy filmowej.

Zamek zbudowano kilkadziesiąt lat po baszcie, pod koniec XV wieku. To w nim umiejscowiono pierwszą w Wielkopolsce drukarnię - zaczęła ona pracę w 1551 roku.

Nim poszliśmy zwiedzać zamek, zajrzeliśmy jeszcze do wybudowanej w XVIII wieku oficyny. Można w niej zobaczyć warsztaty rzemieślnicze - kowala, stolarza, itd.

Jest też przykładowa izba wiejska z XIX wieku. Jej wyposażenie było na zadziwiająco wysokim poziomie.

A dlaczego zamek ten jest nazywany zamkiem Górków? Ta bardzo ważna dla Wielkopolski rodzina przez około sto lat władała zamkiem w Szamotułach. Gdy kolejny właściciel z rodziny Górków zmarł bezpotomnie, zamek przechodził z rąk do rąk. W XIX wieku jego właścicielem był późniejszy król Prus Fryderyk Wilhelm IV Pruski .

W zamku można obejrzeć kilka wystaw. Jedną z nich jest wystawa ikon.

Można też obejrzeć mały fragment oryginalnego udekorowania zamku.

Początkowo całe zamkowe muzeum mieściło się w baszcie Halszki, ale po remoncie zamku, przeprowadzonym w latach 1976-90, także i pomieszczenia zamkowe udostępniono do zwiedzania.

I na tym kończymy naszą wizytę w Szamotułach. Dla amatorów questów istotna informacja. W queście "Śladami Czarnej Halszki" jest informacja, że na terenie zamku Górków jest skrzynka z pieczątką do przybicia. Niedawno, w wyniku remontu, skrzynka zniknęła, a pieczątkę można przybić u pana z ochrony. Rezyduje on w budynku naprzeciw oficyny.